Uchar-gilam: avlodlarni birlashtiruvchi san’at

Arxeologlar hozirgacha Zarafshon va Farg‘ona vodiylarida gilamdo’zlik izlarini topmoqdalar. Bu yerlarda ikki yarim ming yil avval ayollar quyosh timsoliga o‘xshash naqshli jun matolarni to‘qishgan. Xorazm va qadimiy Baqtriya qumliklaridan tabiiy bo‘yoqlar bilan rang berilgan mato parchalari topilgan. Asrlar davomida bu an’analar sak va massaget qabilalarining ko‘chmanchilik tajribasi bilan boyib borgan. Bu qabilalarda gilam devor, to‘shak va dunyo xaritasi vazifasini bajargan. Buyuk ipak yo‘lining paydo bo‘lishi bilan naqshlar va bo‘yoqlar yanada boyidi: xitoy ipaklaridan fors naqshlarigacha, turkman geometrik shakllaridan hind bo‘yoqlarigacha – barcha-barchasi bir matoda uyg‘unlashib ketdi.

2025-yil 18–19-oktyabr kunlari qadimiy Xiva shahrida, «Arda Xiva» sayyohlik majmuasi hududida «Gilamlar jilosi» nomli xalqaro ko‘rgazma-festivali bo‘lib o‘tdi. Tadbir O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlaridan kelgan usta hunarmandlarni bir joyga jamladi. Festivalda gilamchilikning an’anaviy maktablari, milliy naqshlar hamda dekorativ-amaliy san’atning boy merosini va yangi yo‘nalishlarini aks ettiruvchi zamonaviy mualliflik asarlari namoyish etildi.

O‘zbekistonning har bir mintaqasi o‘ziga xos uslub yaratgan. Xiva va Xorazmda yerning qudratini ifodalovchi qat’iy chiziqlar va to‘q qizil ranglar ustunlik qiladi. Bu yerlarda hayotning yaxlitligini eslatuvchi, mayda laxtaklardan terilgan quyosh romblari – «quroq» naqshlari tez-tez uchraydi.

Buxoro o‘zining ipak gilamlari bilan mashhur bo‘lib, ularda fors nafosati turkiy qudrat bilan uyg‘unlashgan. «Gul» (guldasta) va «sarma» (spiral) naqshlari bu yerda unumdorlik hamda vaqtning abadiy harakatini anglatadi.

Samarqandda silliq o‘simliksimon naqshlar – barglar, tok novdalari, suv tasvirlarini ayniqsa yaxshi ko‘rishadi. Bu gilamlar xuddi bog‘ havosidek «nafas oladi». 

Farg‘ona vodiysi esa ranglar saltanati. Farg‘ona ustalari hanuzgacha anor, indigo va marengo bo‘yoqlaridan foydalanib, oltin, moviy va alanga-qizil tuslardan iborat jonli palitra yaratadilar.

Surxondaryo va Qoraqalpog‘istonda dag‘al junli iplar va yirik naqshlar ustunlik qiladi – bu afg‘on va turkman ko‘chmanchilarining merosi. Bu joylarda gilam himoya vositasi vazifasini o‘taydi – har bir naqsh yomon ko‘zdan asrovchi tumor hisoblanadi.

Gilam to‘qishga birinchi naqsh solishdan ancha oldin tayyorgarlik ko‘rila boshlangan. Bahor kelishi bilan qo‘ylarning juni qirqilardi, so‘ng yuvilib taralardi va qo‘lda urchuqda yigirilardi. Bo‘yoqlar tabiatning o‘zidan olinardi: sariq rang uchun za’faron, jigarrang uchun yong‘oq po‘stlog‘i, misrang uchun piyoz po‘sti, samoviy ko‘k uchun esa indigo ishlatilardi. Ayollar yog‘ochdan yasalgan «arga» dastgohlarida asosni tortib, iplarni tugunma-tugun bog‘lar ekanlar, qadimiy qo‘shiqlarni xirgoyi qilishardi. Bu jarayon haftalab, ba’zan oylab davom etardi. Har bir gilam betakror bo‘lardi, chunki unda to‘quvchilar qo‘lining quvvati va uy nafasi mujassam bo‘lardi.

Gilam naqshi – bu o‘ziga xos qadimiy yozuv turlaridan biridir:

• «Qush» – bir juft qush – tinchlik va totuvlik ramzi;

• «Oy va quyosh» – erkaklik va ayollik birligining timsoli;

• «Egam» – pog‘onali naqsh – insonning kamolotga erishish yo‘lining ramzi;

• «Suv belgisi» – suvning ramzi – yomonlikdan tozalanish va himoyalanish;

• «Buzoq izi» – baraka va hosildorlik istagini ifodalaydi.

Naqshlarida butun bir falsafani o‘qish mumkin: olam tartibsizlik emas, balki muqaddas intizom sifatida qabul qilingan va har bir shakl kosmik muvozanatning bir bo‘lagi bo‘lgan.

Markaziy Osiyoda to‘quvchilik azaldan ayollar san’ati sifatida qadrlanib kelingan. Qizlarni bolaligidanoq to‘qishga o‘rgatishgan – bu nafaqat mahorat, balki tarbiyaning bir shakli ham edi. Birinchi to‘qilgan gilam sepning bir qismiga aylanar, ba’zida esa qiz o‘z tuyg‘ulari va orzularini naqshlar orqali «ifodalab» qo‘yadigan o‘ziga xos kundalik vazifasini o‘tardi. To‘y kunlarida gilam kuyov va kelinning yo‘li yumshoq va barakali bo‘lsin deb ularning oyoqlari ostiga to‘shalgan.

So‘nggi yillarda Samarqand, Urganch, Nurota va Chirchiq shaharlarida hunarmandlik artellari va maktablari ochila boshladi. Bu yerlarda yosh qizlar qadimiy san’atni qaytadan o‘rganishmoqda.

YUNESKO dasturlari o‘zbek gilamdo‘zligini nomoddiy madaniy merosning bir qismi sifatida tan olganligini alohida faxr bilan aytish mumkin. Bugungi kunda ustalar nafaqat maishiy, balki galereyalar uchun ham gilamlar yaratmoqdalar, qadimiy naqshlarga zamonaviy chiziqlar va ranglarni kiritmoqdalar.

Gilam – bu to‘xtab qolgan harakat. Uning naqshlarida vaqt oqmaydi, balki aylanayotgandek tuyuladi. Har bir izmada ustaning nafasi, har bir ipda – uning duosi yashiringan. To‘qilgan gilam o‘nlab yillar yashaydi, avlodlarni boshidan kechiradi, bayramlar, vidolashuvlar, duolarning guvohi bo‘ladi. U go‘yo Markaziy Osiyoning to‘qilgan xotira xaritasidek, Xorazm qumlaridan to Tyan-Shan qorlarigacha bo‘lgan hududni birlashtiradi.

Matn: Xurshid Toshkent.

Foto: Nurbek Nishanbayev, Nuriddin Sultanbayev.